Skip navigation


Leros, a small island in the Dodecanese, close to the Turkish coast.

August 1993
I first entered ward B1 in the eleventh Pavilion of Leros Psychiatric Hospital in August 1993.

Four huge rooms, each contain 20 beds. No sheets or pillows, just filthy rubber mattresses and an old cover – all year round, winter and summer. A large refectory, with tables and chairs set out only at stated hours. A wardrobe for everyday clothes of 56 people. Two showers – one of them unusable. A kitchen where nothing is actually cooked, but where meals for inmates brought from the central kitchens are distributed.
For all – for 20 years, for 30 years – the hours and years have been marked only by eating, by the distribution of cigarettes, by the weekly shower.
Eating: a dish of food in the middle of the table for four or five people, one or two plastic cups, also for four or five people, to save washing up. Meals last five minutes by the clock. Food is meagre and poor.
The ablutions – ten people a day, five in the morning and five in the afternoon – each waiting their turn naked in the corridor, in front of the ward entrance. Even those who could wash themselves are washed. The whole process lasts at most 20 minutes per group.
Cigarettes, after meals, these can be from two or three, or none, depending on the whim of the distributor.
For some there is work. One inmate organises the distribution of food, and with meticulous care cleans the showers and lavatories for twelve hours a day. In return he has the authority to give or withhold a piece of bread, and to claim a section of the only wardrobe for his work clothes. Other patients clean the refectory, make up what little there is of the beds, take out the rubbish or deliver the dirty clothes to the central laundry.
For those wanting to get outside even for a short time, if they have the energy, there are two hours each morning in the parade ground in front of the building.
The parade ground marked the centre of the naval base that for 50 years, from the start of the century, housed more than 3000 Italian soldiers; barracks for soldiers, arsenals, store rooms for seaplanes, submarines and cannons, villas for the officers and office space. That is how it was; now it is the Psychiatric Hospital of Leros.
The parade ground, that enormous expanse of red earth, beaten by the winter winds and the torrid summer sun, has for years been the theatre of solitude for hundred of inmates.

Bedraggled men, poorly clothed or naked, prone or crouching on the ground or walking up and down silently. Furtive glances. Sudden bursts of movement without apparent cause. One cries and another shouts.

For a few hours of the day nobody tells you what to do. Paradoxically this freedom just goes to confirm for these men that, however muchthey do, for them there is nothing to do.
The nurses in the hospital – 400 for 400 inmates: not one is a nurse. They are filakes, guards. Farm labourers or fisherman who have found through working for the State an answer to the impoverishment of the island. They have never been told or shown that a hospital can/should be a place of care, of rehabilitation.
The guards, I watch and talk to them. I see ancient faces, hands that have tilled the soil, people who know the meaning of hard work. They express strong feelings, take pleasure in sharing the beauty of their land but are afraid of loosing the livelihood the hospital provides.
They too are abandoned in the same pavilions, resisting and then succumbing to the situation, abiding by the law of the strongest and concealing their compassion for the patients.Sadism, exploitation were the rule. Compassion, protection, the exception.
Towards the end of my first visit a man approached me and cautiously handed me a strange object. It was a knotted bundle of plaited pieces of old material.
I remember in that corridor a barrel of drinking water with one beaker for 56 people, the television – overhead, noises of aluminium saucepans, voices. I remember the look, the silver hair, and the agile angular body of an old man. I remember my embarrassment, but also the relief and sense of gratitude for this human form that without asking for anything just affirmed his existence in that desolation.
November 1993
When, months later, it was at last possible to start an initiative in the ward, the practical program was very “simple”, take the patients out.

And so every day, from that ward, six or seven people were taken on outings.
To go out meant breaking the normal routine of the ward. It meant needing clothes and money. A hot shower outside specified times.
Each outing meant a new way of getting to know each patient and, significant for him and for us, measuring the reality of each person, of things, of nature, of what is outside, of what they and we are able to compare.

Eleven o’clock of a splendid day in January 1994

Vassili (the man who had given me the present some months back), Sofia a young worker from the rehabilitation program, Maria a cleaner in the ward and I went out together.

Vassili: a jacket, a tie, all a bit creased and a few sizes too small for him. Nevertheless, Vassili’s evident pride in his appearance, despite years of living amongst hunger, cold and fear almost put us to shame.
Where should we go? To the restaurant by the sea.
We all sit down and a variety of different dishes are ordered. Meanwhile Vassili, clearly indifferent to the unusual abundance, with his hands to his mouth is mumbling away rather like one of those story tellers.
“Leros, Lipsi, Athina, Volos, Kalkida, Kimi”


and then:


and a number of other words I didn’t understand.
The table is slowly filled with plates of squid, tzaziki, omelette,

tuna, nibbles…………… Vassili at last asked for a fresh orange juice.
What was this list of names? Were they places?
They represent the stages of a journey begun, who knows how many years ago, in his village on the island of Eubea, near Kimi.
Vassili mumbles something about being a labourer in Volos and Athens…………… and then:

“I want to go back to my village. ”
Clearly, unmistakably, full of meaning.
Sofia, Maria and I pay attention, we chat away with Vassili, but there is a sense that this chanting, which till today had been considered a kind of raving, not only had a past reality, but – also more important – a possible future.
“OMONIA” and other words sung out, words I couldn’t understand but had a steady rhythm.

“OMONIA, which is round, which is in the centre of Athens”
How many years ago? More than 20, perhaps 30 years ago.
Then a list of bars, shops all round Omonia Square.
Omonia, the heart of Athens thirty years ago!
He talks, or rather sings, of market traders, shopkeepers, prostitutes, sailors, pimps, musicians, people from the East and the West, people from all over the world, just as though he was there amongst them.
“I want to go to my village”

“I want to go to Athens”

“Yes Vassili”
Then Vassili stood up and began to shout loudly. The restaurant was almost empty. I didn’t understand a word of what he was saying. Nor did I understand what Dimitri, the restaurant owner, said to him. But it was obviously something directed at Vassili as a real person. A conversation consisting of a few retorts from each of them, ending with both parties clearly satisfied.
That morning Vassili had been listened to, understood, spoken to, and treated as a person. With a history, a personality, perhaps a future.
We returned to the hospital and at the daily staff meeting we reported what had happened that morning. It was proposed that we should indeed organise a journey into the past with Vassili. We talked about him in some detail with reminders of past incidents, of concerns. Was such a trip practical? What were the risks? What could be the outcome?
Some questioned whether returning to a family who had abandoned him thirty years ago would risk Vassili returning to Leros depressed.
Common sense prevailed. It was agreed to find out whether the staff as a whole, and specifically three or four of them, were prepared to organise and take responsibility for the trip, or rather be prepared to participate and share in Vassili’s experience outside those walls……
I don’t believe I shall ever forget that meeting. Those present fell into two camps: on one side there were the filakes with 15, 20, 30 years of work experience and on the other side were youngsters working as part of the programme funded by the European Union. The older people couldn’t help being suspicious – what was the point of changing a life which it bad been a struggle to adjust to in the first place, although it was evident that several of them had adjusted rather too well to the status quo.
These older people would have been responsible on each shift for up to 100 inmates: one hundred strangers whose deportation to Leros had stripped them of identity or history.
The fight for survival in these conditions was not just the lot of inmates but also of those who worked there, one realised that for one and all the only thing that mattered was survival.
During that meeting a deal was struck between the two groups; nobody was telling the filakes that what they were doing was wrong, but simply that more could be done. A return to one’s home, perhaps finding a gravestone, the wails of a childhood h6me, or even seeing a school companion, might be a help in this fight for survival. The filakes had not yet lost their love for their homes, their graves, and their ruins and childhood friends.
To conclude, it was decided that the funds were there. All that was needed were some volunteers.
February 1994

Today is the twenty second, of the second, nineteen hundred and ninety four: twenty two plus two, twenty four, plus one is twenty five, plus nine is thirty four, plus nine is forty three, plus four is forty seven and minus one is forty six. Divided by two is twenty-three. Tomorrow is the twenty third. Are we going out?”

God bless you Vassili! playing with numbers as he has done for the last 23 years, possibly the salvation, while everybody assumed that his bits of material, his songs and number games were just delirious raving.
A meeting was held with the discussion focusing on Vassili’s clinical records: parents dead, a brother and a sister in his native village, two other brothers’ whereabouts unknown, no contact in the 23 years since his internment in Leros, neither with family nor anyone else. Two different dates of birth – seven years between them – a first hospitalisation in Athens in 1965 … but, most important, a discussion followed with everyone there: impressions, memories.

And then a problem raised by several people that Vassili was to be among half a dozen inmates who would be the first to leave the ward and move into an apartment to live semi-independently. Vassili however showed no response, either a yes or no, to this prospect, but kept up a firm reminder of his wish to travel to his village.
Vassili found himself, or rather I feel he made himself, the centre of attention. There was no acting on his part: he had already become a strong personality on his ward, someone who commanded a degree of respect. It was also due to his indomitable refusal to be tamed: for example in 20 years it had been impossible to stop Vassili from cutting up the sheets that he then made into his lively little objects. But also belts and bits that elegantly replaced the shirt buttons that were so often missing.
Vassili however knew how to benefit from the new climate, which in a paradoxical way was emerging in the ward and focusing on him. In fact he seemed not to expect it to be otherwise.
When changing, his clothes in anticipation of an outing he took steps to ensure that he was not observed, yet at the same time let it be known that he was aware of being watched. He emptied his pockets of countless personal possessions – put on an old blue striped suit with restrained haste – and then… off out.
Since his first outing a visit to the barber had become a must. He liked being looked after by someone else – a couple of sentences exchanged – perhaps a sense of being clean – then to the “piazza”.
The main square in the village, at the cafe. He observed, watched life go by around him, perhaps trying to recognise what had changed and what would never change.
At the bar he would never ask for anything and would only accept a coffee or an orange drink after some persuasion. The way he did this made us think that his minimalist attitude was deliberate, consciously reducing his needs to zero, never asking for anything, and never expecting anything. So it wasn’t a process of adapting to institutionalisation (after 23 years), a situation of having no rights, but rather a conscious decision of never asking for anything, thus saying to the Institution and those in charge:
“You have the power, but I would never ask you for anything because your giving or not giving is totally arbitrary, it is all just part of your wish to show who’s boss.”
Occasionally he would explode with anger. And just as quickly as it started it would stop. Inevitably: the impression of a strong desire to make his presence felt. Raising his voice in a manner that I feel was accepted by those around as part of a Mediterranean temperament where feelings are often expressed publicly, almost theatrically.
And then- alone- in the neighbourhood.
Short walks, excursions from which he never returned empty handed: a packet of nuts, some fruit or a box of matches. A result of his incredible capacity for meeting people. Excursions from B 1 were becoming more and more frequent with the entire life and system of the hospital under discussion. Resistance was always strong, seeing that the entire economy of the island had been founded and run using the mental hospital as a source of money and privilege. To me this resistance on the part of the hospital staff did not seem to be totally unjustified; seeming to say:
“It’s not as though you are talking about great things, after all the only thing that can actually change is the person in charge which will change nothing”
In other words the game was becoming very interesting.
Then Vassili’s’ “volunteers” for his trip appeared. Lianna, Psychologist in charge of organising the apartment in which Vassili was to go and live, and Iannis, the nurse who would work in the same apartment.
Permission granted, preparations completed, the necessary funds, documents, pieces to stay arranged…it was Vassili who challenged the idea at the last minute:

“If I go back to the village, I’ll never come back to Leros!”
The argument with Vassili was charged – as can be imagined – sometimes sharp and at other times patronising. In the end Vassili was convinced, convinced after speaking to Iannis who said that was not one of the options. The discussion or rather the discussions, were held – for the first time in the ward’s history – in the nurses’ room; Vassili sat in one of the chairs normally reserved for staff, and everyone could see this through the glass door.

Thank you Vassili; for killing off one of the small taboos!


Athens, Saturday 2nd March (for Vassili 23 years later)
We disembarked from the ship that brought us to Piraeus from Leros at 8 am. Vassili, Lianna, Iannis and his wife – and me.
We had reserved two rooms at the hotel “EI Greco”, a couple of steps from Omonia and we were there. Diving into the big market that at that time of day was just coming to life, especially in Athinas Odos, the street where our hotel was located.

Black people speaking Greek like natives, selling designer scarves and hi-fi equipment, former Soviet citizens with a Zeiss camera, a spanner, a Lenin badge set out on a cloth, women dressed in black, children and cigarettes, watches, sun glasses, leather jackets … walking through all this we watched and were watched. We watched Vassili, who moved as if he had always been there. He looks, and then for a few seconds he stops in front of a shop window, brushes his hand against a passer-by: a man, an old woman, a boy and a woman. Several of them notice and turn around enquiringly.
But the touch had been so delicate, light, and non-intrusive….. that nobody protested. Contact. I had never seen Vassili do anything like this before and I never saw him do anything like it again.
Increasingly we become engulfed by both the crowds and traffic. Lianna is from Athens and is accustomed to this, whereas for Iannis and his wife it is their first trip away from their life on Leros. We walk once, twice around the main square. Perambulating almost aimlessly with our hands behind our backs. Vassili looks, stops, and observes intently. Life goes on around us at a frenetic pace but for us it is as though time has left us behind. The only thing that matters is Vassili and this: his reintroduction into this world that has changed so very much. Where everything is very different but at the same time perhaps not so very different in terms of the daily goings on, sounds, the mixture of races, history and looks. Vassili appears totally at ease, unperturbed about his surroundings. Not even a gesture, a single word betrayed a sense of discomfort, fear or distance.
And then one of us made a suggestion, almost in response to our collective unspoken anxiety as to what should be done next:

” Vassili what about finding a barber shop where you could get a shave?”

” My brother’s a barber here in Athens”
” ????….Do you remember where?”

” Of course!”
” What about how to get there… Can you remember?”

” Yes of course. Come on let’s go.”
We are surprised. Very surprised. We set off guided entirely by Vassili.
Excited and on tenterhooks we cross Athens. Vassili leads the way in a very decisive manner. He tells us of a square right next to his brother’s shop. Lianna recognises the street but leaves it to Vassili to lead the way. Vassili in front, and the four of us following behind.
Then we are lost. Lianna stops to ask directions, we lose her … but find the square.

We retrace our steps a little and find Lianna, and then it is Vassili again who takes the lead. Iannis smiles unbelievingly. A small alley way and Vassili stops outside an ironmonger’s. Then up and down the alley we go but no sign of the barber’s shop. At that point Vassili and Lianna go into the ironmonger’s to ask. Yes, it had been a barber shop until four years ago when the owner had retired. Do you know where we could find the barber? This is his brother and they haven’t seen each other for many years. We really would like to find him. No, sorry, but try asking at the café just down there. We go there and arrive just as a young handicapped boy is closing up. No, his father isn’t in and, no, he knows nothing about any barber and anyway the cafe is now closed,
And so there we were back in the middle of the road and in limbo.
Suddenly we are called from both sides of the road: from one way by the ironmonger and from the other the father of the boy. The ironmonger is at first a little anxious, but says he has thought about it again and gives us Vassili’s brother’s telephone number. Simultaneously the bar owner starts to volunteer the same address!
We try to phone from the first shop but there is no answer. To reduce the emotional stress we decide and have lunch and talk about what to do in the restaurant.
Emotions? Iannis can’t believe his eyes, how can Vassili remember after thirty years? This place that Iannis sees only as chaos and full of mystery.
Lianna calls from the restaurant: “Yes, I’ve found the brother!” We’ve made an appointment to meet him at the hotel at 4.30 p.m.
He was surprised, incredulous and possibly rather threatened and that is why he suggested coming to the hotel rather than meeting Vassili at home…
The reunion was planned in the nicest of the rooms, two armchairs a small table and a coffee. Only Lianna would be there from our group.
The brother arrived dead on time and less than ten minutes later Lianna emerges to say that all three of them are going to go back to the brother’s home.
They came back three hours later. Lianna was shattered but Vassili was totally unperturbed, clean-shaven and sporting a new hair cut.
If you heard it told it almost sounds like a film script; apparently Vassili and his brother talked as if no had happened, Vassili’s brother had cut his hair and given him a shave. It had also been decided that on Monday, the day after tomorrow, “the new found brother” would go back to his native village too.
We get ready to go out. After all it is Saturday night and we are in Athens! Vassili is wearing his purple flannel jacket tucked into his trousers. Instead of a belt he is wearing a purple strip of cloth. He is also wearing a matching tie. His jacket looks like a bolero the way he has put it on. Vassili dressed like this could be described as rather extravagant or eccentric, but certainly elegant and he knew he looked good. His way of dressing took on new meaning; it was a sense of identity, a sense of expressing who he was. And so out we went … there is little that could shock anyone in Athens. We spent the evening in an Ouzo bar (a local alcoholic drink derived from aniseed).
We each enjoyed our evening in our own way, I ate and drank. Vassili, tiring of things, spent the evening almost with his back to us, listening intently to the conversation of a couple at the next table. He openly scrutinised two young women engrossed in conversation that in turn neither spoke to him nor ignored him.


May 1996
Vassili has been back to his village twice. He has revisited people and buildings. He surprised everybody remembering names and events from all those years ago. He was not able, or didn’t want, to get close to his brother and sister who lived in the village in the old family house. Or rather in the one room which they had split into two by building a simple partition. The brother, who had been paralysed from birth depended on the help of local villagers, while she, after thirty years in Athens spent either on the street or in local psychiatric hospitals, had finally escaped to her village and lives there marginalized from the rest of society.

It hasn’t been possible to guarantee the support needed from the mental health services to help with Vassili’s reintegration into society. Nor to organise a pension for him to live off: the village Mayor, a contemporary of Vassili’s at school, has tried with no success.

Between his first and second trip to the village, Vassili:
• Bought his friend Helias in ward B1 a pair of new shoes from Athens. Helias seems the exact opposite of Vassili – he appears to be so vulnerable and dependent. The shoes were a precious gift – both in themselves and symbolically. The Vassili who returned from his trip, and who wished to go back immediately to take his place with his ‘pedia’- the boys – has improved the quality of the relationship between all the inmates to a degree that is different from any I have ever known. I think it has the characteristics of relationships between prisoners. These men have had to embrace violence and love, and learn how to make them meet.
• told everybody the story of his journey, sitting in the large refectory, for once the scene of emotions that had found expression. Some said “what about me?”, while others just thought it. People’s pasts and personal stories began to emerge, each with its own validity.
• started to tell anecdotes. For example how as a sixteen-year-old boy he used to take food to the partisans in the mountains. Then he was called up into the regular army and tells of how, when driving a jeep, a bomb laid by one of the partisans was set off. He doesn’t go into details and no one presses to know more.
• asked to meet and speak to the President of the Hospital’s Administrative Council and had a talk with him – on his own.
• has moved into a house in the countryside, with five other inmates. The party held when they moved in, organised by the neighbours -local farmers – was conducted in true Greek spirit.
After a bitter verbal confrontation with one of his old ‘guards’ from the hospital, he was put on a course of drug treatment, which seriously upsets him. “Den borume” (“it’s impossible, we cannot, we will never reach our goal”) he said to me. At the end of his tether. But the respect and friendships he has developed throughout the island, even though he cannot get the drug reduced, carry him through this troubled time.
He moves around the island freely on his own, with his own landmarks – houses always open to him – hiding places for his possessions.
He returns now and then to visit ward B and the look of compassion in his eyes tells us how much more we still have to do.
After the second visit to his village Vassili has decided to remain in Leros.
We are all given only one past, and Vassili and many others on Leros have only the past of Leros.
I have been back to Leros a couple of times in the past few years. And I know that, like me, other staff have returned and will continue to return, under the spell of its sweet and fierce character – subtle and overpowering, like the wind that sweeps through it from the East.
I imagine – or rather I know – that others feel as I do the depths of feeling Vassili and many others allowed us to touch. For once, a rare perception of our own humanity.
M.C. – Trieste 1997

Photos by : Alex MAJOLI / MAGNUM 


open this door to discover what happend in the old psychiatric hospital…

dear people who worked ( and work) in Leros and for Leros: feed this blog with your photos, emotions, thoughts, souvenirs, analysis…

we can try to create a public space for a collective, shared memory

you are welcome

more about mental health and freedom in: 

Add your thoughts here… (optional)

Add your thoughts here… (optional)







Αύγουστος 1993


Τον Αύγουστο του 1993, επισκέφτηκα για πρώτη φορά τον θάλαμο Β1 της ενδέκατης πτέρυγας του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου της Λέρου. Αποτελούταν από τέσσερα τεράστια δωμάτια, το καθένα από αυτά με 20 κλίνες. Δεν υπήρχαν σεντόνια, ούτε μαξιλάρια, παρά μόνο βρώμικα στρώματα από καουτσούκ με παλιά, φθαρμένα καλύμματα –για όλο τον χρόνο, χειμώνα καλοκαίρι. Μία μεγάλη τραπεζαρία, με τραπέζια και καρέκλες που στήνονταν μόνο σε καθορισμένες ώρες. Μία ιματιοθήκη, με καθημερινά ρούχα για 56 ανθρώπους. Δύο ντους –το ένα από αυτά άχρηστο. Μία κουζίνα όπου, ουσιαστικά ποτέ δε μαγειρευόταν τίποτα, αλλά όπου μοιράζονταν τα γεύματα στους τροφίμους από τις κεντρικές κουζίνες.


Για όλους –και για μία περίοδο 20 ή και 30 χρόνων- το πέρασμα του χρόνου έχει σηματοδοτηθεί από την ώρα του φαγητού, τη διανομή τσιγάρων, το εβδομαδιαίο ντους.


Διατροφή: ένα πιάτο φαί στη μέση του τραπεζιού για τέσσερις ή πέντε ανθρώπους, ένα ή δύο πλαστικά ποτήρια, επίσης ανά τέσσερις ή πέντε ανθρώπους, για λιγότερο πλύσιμο πιάτων. Τα γεύματα διαρκούν πέντε λεπτά με το ρολόι. Το φαγητό είναι πενιχρό και φτωχό.


Πλύσιμο: δέκα άνθρωποι την ημέρα, πέντε το πρωί και πέντε το απόγευμα, ο καθένας περιμένοντας τη σειρά του, γυμνός στο διάδρομο, μπροστά από την είσοδο του θαλάμου. Ακόμα και αυτοί που μπορούν να πλυθούν μόνοι τους, πλένονται από το προσωπικό. Η όλη διαδικασία διαρκεί το πολύ 20 λεπτά ανά ομάδα.


Τα τσιγάρα μοιράζονται μετά από τα γεύματα, και κάθε τρόφιμος μπορεί να πάρει ένα, δύο, τρία ή και κανένα τσιγάρο, ανάλογα με τα κέφια του διανομέα.


Για κάποιους, υπάρχει εργασία. Ένας τρόφιμος οργανώνει τη διανομή του φαγητού, και καθαρίζει με σχολαστική φροντίδα τα ντους και τις τουαλέτες για δώδεκα ώρες την ημέρα. Σε αντάλλαγμα, του παρέχεται η δυνατότητα να χαρίσει ή να παρακρατήσει για τον εαυτό του ένα κομμάτι ψωμί, και να εξασφαλίσει ένα μέρος της ιματιοθήκης για τα προσωπικά του ρούχα εργασίας. Άλλοι τρόφιμοι καθαρίζουν την τραπεζαρία, στρώνουν τα κρεβάτια (ότι λίγο υπάρχει να στρώσουν), βγάζουν έξω τα σκουπίδια ή μεταφέρουν τα άπλυτα ρούχα στο κεντρικό πλυσταριό.




Για όσους επιθυμούν να πάνε έξω, ακόμη και για σύντομο χρονικό διάστημα, αν έχουν το κουράγιο, υπάρχει ελεύθερος χρόνος δύο ωρών κάθε πρωί στο προαύλιο του κτιρίου, όπου βρίσκεται ο χώρος παρέλασης.


Το προαύλιο ήταν κάποτε το κέντρο της ναυτικής βάσης, η οποία για 50 χρόνια, από την αρχή του αιώνα, είχε στεγάσει πάνω από 3000 Ιταλούς στρατιώτες· στρατώνες, οπλοστάσια, υπόστεγα για υδροπλάνα, υποβρύχια και κανόνια, βίλες αξιωματικών και χώρους γραφείων. Όλα αυτά, άνηκαν στο παρελθόν· τώρα, ήταν το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο της Λέρου.


Το προαύλιο, η τεράστια αυτή έκταση γης, γεμάτη κοκκινόχωμα, φαγωμένη από τους ανέμους του χειμώνα και τον καυτό ήλιο του καλοκαιριού, έχει υπάρξει το θέατρο της μοναξιάς για εκατοντάδες τροφίμους.


Ταλαιπωρημένοι άνθρωποι, άλλοι ντυμένοι ανεπαρκώς και άλλοι γυμνοί, άλλοι πεσμένοι μπρούμυτα και άλλοι καθισμένοι ανακούρκουδα στο έδαφος, άλλοι περπατούν πέρα-δώθε σιωπηλά. Φευγαλέα βλέμματα. Ξαφνικές εκρήξεις κίνησης χωρίς προφανή αιτία. Κάποιος κλαίει. Κάποιος άλλος ουρλιάζει.


Για κάποιες ώρες της ημέρας, κανείς δε σου λέει τι να κάνεις. Παραδόξως, η ελευθερία αυτή απλά επιβεβαιώνει το γεγονός ότι δεν υπάρχει τίποτα να κάνουν αυτοί οι άνθρωποι.


Οι νοσοκόμοι του ψυχιατρείου: 400 νοσοκόμοι για 400 τροφίμους: ούτε ένας τους δεν είναι νοσοκόμος. Είναι φύλακες, φρουροί. Αγρότες ή ψαράδες, οι οποίοι, δουλεύοντας για το κράτος, έχουν βρει μία απάντηση στην οικονομική εξαθλίωση του νησιού. Δεν τους έχει πει, και δεν τους έχει δείξει ποτέ κανείς, ότι ένα νοσοκομείο μπορεί να είναι και ένα μέρος φροντίδας, επανένταξης.


Παρακολουθώ τους φύλακες, και μιλάω μαζί τους. Βλέπω πρόσωπα αρχαία, χέρια που έχουν δουλέψει τη γη, ανθρώπους που γνωρίζουν τι πάει να πει σκληρή δουλειά. Εκφράζουν έντονα συναισθήματα, παίρνουν ευχαρίστηση από το να μοιράζονται την ομορφιά του τόπου τους, ωστόσο φοβούνται να χάσουν τους βιοτικούς πόρους που τους παρέχει το νοσοκομείο.


Είναι και αυτοί εγκαταλειμμένοι στις ίδιες πτέρυγες με τους τροφίμους. Είχαν αντισταθεί και αυτοί, μέχρι που υπέκυψαν στην κατάσταση, ακολουθώντας το δίκαιο του ισχυρότερου, και κρύβοντας τη συμπόνοια τους για τους ασθενείς. Ο σαδισμός και η εκμετάλλευση ήταν ο κανόνας. Η συμπόνοια και η προστασία, η εξαίρεση.


Προς το τέλος της πρώτης μου επίσκεψης, με πλησίασε ένας άντρας και μου έδωσε, προσεκτικά, ένα παράξενο αντικείμενο. Ήταν μία πλεξούδα τύπου «σκουμπιντού», φτιαγμένη από παλιά υλικά.


Θυμάμαι, σε αυτόν τον διάδρομο, ένα βαρέλι πόσιμο νερό με μία μόνο κούπα για 56 ανθρώπους, την τηλεόραση να ακούγεται από ψηλά, τους θορύβους από τις αλουμινένιες κατσαρόλες, τις φωνές. Θυμάμαι το βλέμμα του ηλικιωμένου αυτού άντρα, τα ασημένια του μαλλιά, και το ευλύγιστο, καλοσχηματισμένο σώμα του.


Θυμάμαι και την αμηχανία μου, αλλά και την ανακούφιση και την αίσθηση της ευγνωμοσύνης για την ανθρώπινη αυτή μορφή που, χωρίς να ζητά τίποτα σε αντάλλαγμα, ήθελε απλώς την επιβεβαίωση της ύπαρξής της, μέσα σε όλη αυτή την απόγνωση.


Νοέμβριος 1993


Όταν, μήνες αργότερα, κατέστη επιτέλους δυνατόν να ξεκινήσει μία πρωτοβουλία, η πρόταση ήταν πολύ απλή: Να βγουν έξω από το ψυχιατρείο οι ασθενείς.


Έτσι, κάθε μέρα, έξι η επτά άνθρωποι έβγαιναν σε εξόδους εκτός νοσοκομείου, συνοδευόμενοι από μέλη του προσωπικού.


Αυτό σήμαινε, ότι ξαφνικά διεκόπη η φυσιολογική ρουτίνα του θαλάμου. Ξαφνικά, χρειάζονταν περισσότερα ρούχα και περισσότερα χρήματα, ή ένα ζεστό ντους εκτός προγράμματος.


Κάθε έξοδος σήμαινε και ένα νέο τρόπο να γνωρίσουμε τον ασθενή. Η διαδικασία ήταν σημαντική για τον ασθενή, αλλά και για εμάς, ώστε να αξιολογήσουμε την αίσθηση πραγματικότητας του κάθε ατόμου. Αυτή συμπεριλάμβανε τη σχέση του με τον έξω κόσμο, με τα πράγματα γύρω του, τη φύση, και όλα όσα μπορούσαμε να συγκρίνουμε μεταξύ μας.


Έντεκα η ώρα, ενός θαυμάσιου πρωινού τον Ιανουάριο του 1994


Ο Βασίλης (ο άντρας που μου είχε δώσει το δώρο μερικούς μήνες πριν), η Σοφία, μία νεαρή εργαζόμενη από το πρόγραμμα αποκατάστασης, η Μαρία, μία καθαρίστρια από το θάλαμο, και εγώ, βγήκαμε έξω όλοι μαζί. Ο Βασίλης φορούσε σακάκι και γραβάτα, όλα λίγο τσαλακωμένα και κάποια νούμερα μικρότερα από ότι θα έπρεπε.


Παρ’ όλα αυτά, η εμφανής υπερηφάνεια του Βασίλη σε σχέση με την εμφάνισή του, παρά τα χρόνια που είχε ζήσει μέσα στην πείνα, το κρύο και τον φόβο, μας έκανε σχεδόν να ντραπούμε.


Αναρωτηθήκαμε που να πάμε. Αποφασίσαμε να επισκεφτούμε το εστιατόριο δίπλα στη θάλασσα.


Καθόμαστε όλοι σε ένα τραπέζι και παραγγέλνουμε μία ποικιλία από διάφορα πιάτα. Στο μεταξύ ο Βασίλης, σαφώς αδιαφορώντας για την ασυνήθιστη αυτή αφθονία, μουρμουρίζει με τα χέρια του στο στόμα, σαν κάποιος παραμυθάς.


«Λέρος, Λειψοί, Αθήνα, Βόλος, Χαλκίδα, Κύμη», «ΛΕΡΟΣ, ΛΕΙΨΟΙ, ΑΘΗΝΑ, ΒΟΛΟΣ, ΧΑΛΚΙΔΑ, ΚΥΜΗ» και μετά: «ΟΜΟΝΟΙΑ…………», και μια σειρά από άλλες λέξεις τις οποίες δεν κατάλαβα.


Το τραπέζι γεμίζει σιγά-σιγά με πιάτα. Καλαμαράκια, τζατζίκι, ομελέτα, τόνος και μεζέδες. Επιτέλους, ο Βασίλης ζητάει έναν φρέσκο χυμό πορτοκαλιού.


Τι ήταν αυτή η λίστα που μουρμούριζε; Τι μέρη ήταν αυτά;


Αντιπροσωπεύουν τους «σταθμούς» ενός ταξιδιού που ξεκίνησε, ένας θεός ξέρει πόσα χρόνια πριν, στο χωρίο του κοντά στην Κύμη της Εύβοιας.


Ο Βασίλης μουρμουρίζει κάτι, λέγοντας ότι ήταν εργάτης στο Βόλο και στην Αθήνα… και στη συνέχεια: «Θέλω να πάω πίσω στο χωριό μου.»


Ξεκάθαρα, αναμφισβήτητα, και με λόγια γεμάτα νόημα.


Η Σοφία, η Μαρία κι εγώ, δίνουμε προσοχή, συνομιλούμε για ώρα με το Βασίλη. Ωστόσο, υπάρχει η αίσθηση, ότι η προηγούμενη αυτή «ψαλμωδία» των τόπων, η οποία θεωρήθηκε εκείνη την ημέρα σαν παραλήρημα, όχι μόνο είχε πραγματικό παρελθόν, αλλά –και πιο σημαντικά- είχε και πιθανό μέλλον.


Ξεστόμιζε τραγουδιστά τη λέξη «ΟΜΟΝΟΙΑ» και άλλες λέξεις τις οποίες δε μπορούσα να καταλάβω, με σταθερό ρυθμό.


«Η ΟΜΟΝΟΙΑ, που είναι στρογγυλή, που είναι στο κέντρο της Αθήνας.»


Πριν πόσα χρόνια; Περισσότερα από 20, ίσως και 30.


Μετά, μας έλεγε μία λίστα από μπαρ και καταστήματα, όλα κοντά στην πλατεία Ομονοίας.


Ομόνοια, η καρδιά της Αθήνας πριν από τριάντα χρόνια!


Μιλάει τραγουδιστά, για εμπόρους στην αγορά, καταστηματάρχες, πόρνες, ναύτες, νταβατζήδες, μουσικούς, ανθρώπους από την Ανατολή και τη Δύση, ανθρώπους από όλο τον κόσμο, λες και βρισκόταν εκεί, ανάμεσά τους.


«Θέλω να πάω στο χωριό μου», «Θέλω να πάω στην Αθήνα». «Ναι Βασίλη»


Στη συνέχεια, ο Βασίλης σηκώθηκε και άρχιζε να φωνάζει δυνατά. Το εστιατόριο ήταν σχεδόν άδειο. Δεν καταλάβαινα λέξη από τα όσα έλεγε. Ούτε κατάλαβα τι ακριβώς του είπε ο Δημήτρης, ο ιδιοκτήτης του εστιατορίου. Αλλά, ήταν σίγουρα κάτι που απευθυνόταν στον Βασίλη σαν κανονικό άνθρωπο. Μία συζήτηση που συντελέστηκε από δύο-τρεις κουβέντες από τον καθένα τους, καταλήγοντας και με τις δύο πλευρές, να είναι σαφώς ικανοποιημένες.


Εκείνο το πρωί, αρκετοί άνθρωποι είχαν ακούσει τον Βασίλη, τον είχαν καταλάβει, του είχαν μιλήσει, και τον είχαν αντιμετωπίσει σαν άνθρωπο. Έναν άνθρωπο με παρελθόν, με προσωπικότητα και, ίσως, με μέλλον.


Επιστρέψαμε στο νοσοκομείο και αναφέραμε τα συμβάντα του πρωινού στην καθημερινή συνάντηση του προσωπικού. Προτάθηκε πράγματι, να οργανώσουμε ένα «ταξίδι στο παρελθόν» με τον Βασίλη. Μιλήσαμε για αυτόν λεπτομερώς, ανατρέχοντας σε περιστατικά του παρελθόντος, και εξετάζοντας διάφορες ανησυχίες. Ήταν άραγε ένα τέτοιο ταξίδι πρακτικό; Ποιοι ήταν οι κίνδυνοι; Ποιο θα μπορούσε να είναι το αποτέλεσμα;


Ορισμένοι διερωτήθηκαν το κατά πόσο η επιστροφή του Βασίλη σε μία οικογένεια που τον είχε εγκαταλείψει πριν από τριάντα χρόνια, θα έκρυβε τον κίνδυνο να επιστρέψει ο Βασίλης στη Λέρο με κατάθλιψη.


Η κοινή λογική επικράτησε. Συμφωνήσαμε να μάθουμε εάν το προσωπικό στο σύνολό του -ιδιαίτερα τρία ή τέσσερα μέλη του προσωπικού- ήταν διατεθειμένο να οργανώσει και να αναλάβει την ευθύνη για το ταξίδι, ή μάλλον, αν είναι διατεθειμένο να συμμετάσχει και να μοιραστεί την εμπειρία του Βασίλη έξω από τους τοίχους του ψυχιατρείου…


Είμαι σίγουρος ότι δεν θα ξεχάσω ποτέ αυτή τη συνάντηση. Αυτοί που ήταν παρόντες, άνηκαν σε δύο στρατόπεδα: από τη μία πλευρά ήταν οι φύλακες με 15, 20 ή και 30 χρόνια προϋπηρεσίας και, από την άλλη πλευρά, οι νέοι οι οποίοι εργάζονταν σαν μέρος του προγράμματος που χρηματοδοτούσε η Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι παλιότεροι δε μπορούσαν παρά να είναι δύσπιστοι –ποιο το νόημα να αλλάξεις μία ζωή, την οποία είχες κάνει τόση προσπάθεια να προσαρμόσεις εξαρχής; Αν και ήταν φανερό ότι αρκετοί από αυτούς, είχαν οι ίδιοι μάλλον προσαρμοστεί υπερβολικά καλά στο statusquo.


Στο παρελθόν, οι παλιότεροι ήταν υπεύθυνοι για μέχρι και 100 τροφίμους ανά βάρδια: εκατό ξένους, των οποίων η απέλαση στη Λέρο τους είχε αφαιρέσει οποιοδήποτε είδος ταυτότητας ή παρελθόντος.


Συνειδητοποίησα ότι, δεν ήταν μόνο οι τρόφιμοι που συμμετείχαν στον αγώνα για επιβίωση, αλλά και οι ίδιοι οι εργαζόμενοι. Το μόνο πράγμα που είχε σημασία για όλους εκεί, ήταν η επιβίωση.




Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, καταλήξαμε σε μία συμφωνία μεταξύ των δύο ομάδων· κανείς δεν είπε στους φύλακες ότι κάνουν λάθος τη δουλειά τους, απλά τους λέγαμε τι παραπάνω θα μπορούσαν να κάνουν. Η επιστροφή ενός τροφίμου στο σπίτι του, το να βρει ίσως κάποια ταφόπλακα, το να έρθει αντιμέτωπος με τον πόνο του παιδικού του σπιτικού, ακόμα και το να βρει κάποιο σύντροφο από το σχολείο, όλα αυτά θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν στον αγώνα για επιβίωση. Οι φύλακες δεν είχαν χάσει ακόμα την αγάπη τους για τα σπίτια τους, για τους τάφους των δικών τους, για τα ερείπια των παιδικών τους σπιτιών και για τους φίλους τους.


Τελικά αποφασίστηκε ότι υπήρχαν διαθέσιμα χρήματα για να προχωρήσουμε. Το μόνο που χρειαζόμασταν ήταν ορισμένοι εθελοντές.


Φεβρουάριος 1994


«Σήμερα είναι η εικοστή δεύτερη μέρα, του δευτέρου μήνα, του χίλια εννιακόσια ενενήντα τέσσερα: είκοσι δύο συν δύο, είκοσι τέσσερα, συν ένα μας κάνει είκοσι πέντε, συν εννιά είναι τριάντα τέσσερα, συν εννιά σαράντα τρία, συν τέσσερα είναι σαράντα επτά, μείον ένα μας κάνει σαράντα έξι. Δια του δύο μας κάνει είκοσι τρία. Αύριο είναι η εικοστή τρίτη του μήνα. Θα βγούμε επιτέλους έξω;»


Ο ευλογημένος (ταλαίπωρος;) Βασίλης, έπαιζε με τους αριθμούς, όπως συνήθιζε να κάνει για 23 χρόνια. Ενώ όλοι υπέθεταν ότι τα λεγόμενά του, τα τραγούδια του και τα παιχνίδια με τους αριθμούς ήταν απλά ένα ξέφρενο παραλήρημα, πιθανότατα για αυτόν να ήταν η μόνη διέξοδος.


Πραγματοποιήθηκε συνάντηση, στην οποία εστιάσαμε στα κλινικά αρχεία του Βασίλη: οι γονείς του νεκροί, ένας αδελφός και μία αδελφή στο πατρικό του χωριό, δύο άλλοι αδερφοί οι οποίοι αγνοούνταν, καμία επαφή με κανέναν εκτός νοσοκομείου, για 23 ολόκληρα χρόνια από τον εγκλεισμό του στη Λέρο. Δύο διαφορετικές ημερομηνίες γέννησης –με επτά χρόνια διαφορά μεταξύ τους- μία πρώτη νοσηλεία στην Αθήνα το 1965… αλλά, το σημαντικότερο ήταν η συζήτηση που ακολούθησε με τη συμμετοχή όλων: εντυπώσεις, αναμνήσεις. Στη συνέχεια, το πρόβλημα το οποίο έθεσαν διάφοροι άνθρωποι ήταν το εξής: ο Βασίλης θα ήταν ένας από τους πρώτους πέντε-έξι τροφίμους, που θα έφευγαν από το θάλαμο για να μείνουν μόνοι τους, ημιανεξάρτητα σε ένα διαμέρισμα. Ο Βασίλης ωστόσο, δεν έδειχνε να ανταποκρίνεται, ούτε θετικά ούτε αρνητικά, σε αυτή την προοπτική. Το μόνο που τον απασχολούσε σταθερά, ήταν η επιθυμία του να ταξιδέψει πίσω στο χωριό του, και αυτό ήταν που μας υπενθύμιζε διαρκώς.


Ο Βασίλης βρέθηκε στο κέντρο της προσοχής όλων. Ή μάλλον, κατά τη γνώμη μου, έκανε τον εαυτό του το κέντρο της προσοχής. Από μέρους του, δεν υπήρξε κάποιο είδος υποκρισίας, δεν έπαιζε πια κάποιον άλλο ρόλο: είχε ήδη γίνει μία από τις ισχυρές προσωπικότητες του θαλάμου· κάποιος που απαιτούσε ένα επίπεδο σεβασμού. Αυτό ίσχυε επίσης, εξαιτίας της αδάμαστης άρνησής του να «εξημερωθεί»: Παραδείγματος χάρη, για 20 χρόνια, ήταν αδύνατο να σταματήσεις το Βασίλη από το να τεμαχίσει τα σεντόνια του για να φτιάξει τα ζωηρά, μικρά του αντικείμενα. Κατασκεύαζε και ζώνες, και άλλα κομμάτια τα οποία αντικαθιστούσαν, με τρόπο κομψό, τα κουμπιά του πουκαμίσου του που τόσο συχνά έλειπαν.


Ωστόσο, ο Βασίλης γνώριζε καλά το πώς να επωφεληθεί από το νέο αυτό κλίμα, το οποίο διαμορφωνόταν στον θάλαμο με τρόπο παράδοξο, και εστιαζόταν σε αυτόν. Πράγματι, φαινόταν να πιστεύει ότι τα πράγματα δε θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί διαφορετικά.


Όταν άλλαζε τα ρούχα του, εν αναμονή μίας εξόδου, πρόσεχε καλά να μην τον παρακολουθεί κανείς, αλλά παράλληλα άφηνε να εννοηθεί ότι γνωρίζει ότι τον παρακολουθούν. Άδειαζε τις τσέπες του από αμέτρητα προσωπικά αντικείμενα –έβαζε ένα παλιό μπλε, ριγέ κουστούμι- και στη συνέχεια ήταν έτοιμος για έξοδο.


Από την πρώτη κιόλας έξοδό του, η επίσκεψή του στον μπαρμπέρη είχε καθιερωθεί ως απαραίτητη. Του άρεσε πολύ να τον φροντίζει κάποιος άλλος –να ανταλλάσσει μία-δύο κουβέντες, να αισθάνεται καθαρός- και μετά να πηγαίνει στην κεντρική πλατεία του χωριού, στο καφενείο.


Εκεί, παρακολουθούσε τη ζωή και τους ανθρώπους γύρω του, προσπαθώντας ίσως να αναγνωρίσει ποια πράγματα έχουν αλλάξει και ποια έχουν μείνει τα ίδια.


Στο καφενείο, δε ζητούσε ποτέ τίποτα, και δεχόταν μονάχα έναν καφέ ή μία πορτοκαλάδα μετά από πολλή προσπάθεια να τον πείσουμε. Ο τρόπος με τον οποίο το έκανε αυτό, μας έκανε να πιστεύουμε ότι η μινιμαλιστική του αυτή στάση ήταν σκόπιμη, ελαττώνοντας συνειδητά τις ανάγκες του στο μηδέν, χωρίς να ζητάει ποτέ τίποτα, και χωρίς να περιμένει ποτέ τίποτα. Έτσι, δεν επρόκειτο για μία διαδικασία προσαρμογής στην ιδρυματοποίηση (μετά από 23 χρόνια), σε μία κατάσταση δηλαδή, στην οποία δεν είχε δικαιώματα. Αντ’ αυτού, επρόκειτο για μία συνειδητή απόφαση να μην ζητάει ποτέ τίποτα, σα να λέει δηλαδή κατ’ αυτόν τον τρόπο στο Ίδρυμα και στους υπευθύνους:


«Εσείς έχετε τη δύναμη, αλλά εγώ δεν θα σας ζητήσω ποτέ τίποτα, διότι το αν θα μου το δώσετε ή δε θα μου το δώσετε πρόκειται για αυθαίρετη επιλογή. Είναι μέρος της επιθυμίας σας να μου δείξετε ποιος είναι το αφεντικό.»


Περιστασιακά, είχε εκρήξεις θυμού. Και, όσο ξαφνικά άρχιζαν, τόσο γρήγορα τελείωναν. Αναπόφευκτα: επρόκειτο για την ισχυρή του επιθυμία να κάνει αισθητή την παρουσία του. Ύψωνε τον τόνο της φωνής του, κάτι που αισθάνομαι ότι ήταν αποδεικτό από τους γύρω του, ως μέρος του μεσογειακού ταπεραμέντου, όπου τα συναισθήματα εκφράζονται συχνά δημοσίως, με τρόπο σχεδόν θεατρικό.


Και μετά γυρνούσε –μόνος- στη γειτονιά.


Σύντομοι περίπατοι, εκδρομές από τις οποίες δεν επέστρεφε ποτέ με άδεια χέρια: ένα πακέτο ξηροί καρποί, λίγα φρούτα ή ένα κουτί σπίρτα. Αυτό, ήταν αποτέλεσμα της απίστευτης ικανότητάς του να γνωρίζει ανθρώπους. Οι έξοδοι από τον θάλαμο Β1 γίνονταν σιγά-σιγά όλο και πιο συχνές, ένα κομμάτι πλέον της καθημερινότητας και του συστήματος του νοσοκομείου. Και οι έξοδοι, ήταν πάντα θέμα στις συζητήσεις. Η αντίσταση ήταν πάντοτε ισχυρή, δεδομένου ότι ολόκληρη η οικονομία του νησιού είχε στηθεί έτσι ώστε να χρησιμοποιείται το ψυχιατρείο ως πηγή χρημάτων και προνομίων. Για μένα, η αντίσταση αυτή, εκ μέρους του προσωπικού του νοσοκομείου, δεν φαινόταν εντελώς αδικαιολόγητη. Ήταν σα να λένε το εξής:


«Δε μας λες δα και τίποτα τρομερό. Εξάλλου, το μόνο πράγμα που μπορεί να αλλάξει στο νοσοκομείο, είναι ο υπεύθυνος. Και αυτό, δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτα.»


Με άλλα λόγια, το «παιχνίδι» γινόταν όλο και πιο ενδιαφέρον.


Στη συνέχεια, εμφανίστηκαν οι «εθελοντές» για το ταξίδι του Βασίλη. Η Λιάνα, η ψυχολόγος που είχε αναλάβει την οργάνωση του διαμερίσματος όπου θα διέμεναν ο Βασίλης και οι άλλοι, και ο Γιάννης, ο νοσοκόμος που επρόκειτο να εργαστεί στο διαμέρισμα αυτό.


Χορηγήθηκε η άδεια, ολοκληρώθηκαν οι προετοιμασίες, συγκεντρώθηκαν τα απαραίτητα χρήματα και τα έγγραφα, κανονίστηκαν τα εισιτήρια και η διαμονή. Την τελευταία στιγμή ο ίδιος ο Βασίλης, αμφισβήτησε το όλο εγχείρημα, λέγοντας:


«Εγώ, αν πάω πίσω στο χωριό, δεν ξανάρχομαι στη Λέρο!»


Η διαφωνία με το Βασίλη ήταν έντονη –όπως μπορεί να φανταστεί κανείς- άλλες φορές οι κουβέντες ήταν απότομες, και άλλες φορές συγκαταβατικές. Στο τέλος, ο Βασίλης πείστηκε, αφότου μίλησε με το Γιάννη, ο οποίος τον διαβεβαίωσε ότι το να μην γυρίσει πίσω στη Λέρο, δεν ήταν μία από τις επιλογές.


Η συζήτηση, ή μάλλον οι συζητήσεις, πραγματοποιήθηκαν –για πρώτη φορά στην ιστορία της πτέρυγας- στο δωμάτιο των νοσοκόμων. Ο Βασίλης καθόταν σε μία από τις καρέκλες που προορίζονταν κανονικά για το νοσηλευτικό προσωπικό, και όλοι μπορούσαν να παρακολουθήσουν τα τεκταινόμενα μέσα από τη τζαμαρία της πόρτας.




Σε ευχαριστούμε Βασίλη· που βοήθησες στο να ξεπεραστεί ένα ακόμα μικρό ταμπού.






Αθήνα, Σάββατο 2 Μαρτίου (23 χρόνια αργότερα για το Βασίλη)


Αποβιβαστήκαμε από το πλοίο που μας έφερε από τη Λέρο στον Πειραιά, στις 8 το πρωί. Ο Βασίλης, η Λιάνα, ο Γιάννης με τη γυναίκα του –κι εγώ.


Είχαμε κλείσει δύο δωμάτια στο ξενοδοχείο «EIGreco», δυο βήματα από την Ομόνοια. Όταν φτάσαμε στην περιοχή, πέσαμε πάνω στη μεγάλη αγορά, η οποία γέμιζε σιγά-σιγά με ζωή, ιδιαίτερα επί της Οδού Αθηνάς, όπου βρισκόταν και το ξενοδοχείο μας.


Μαύροι, που μιλούσαν ελληνικά σα ντόπιοι, πουλούσαν φουλάρια γνωστών οίκων μόδας και εξοπλισμό hifi. Ρώσοι από την πρώην Σοβιετική Ένωση πουλούσαν μία φωτογραφική μηχανή Zeiss, ένα γαλλικό κλειδί, ένα κομμάτι πανί με ζωγραφισμένο το πρόσωπο του Λένιν. Γυναίκες, ντυμένες στα μαύρα, και παιδιά, πουλούσαν τσιγάρα, ρολόγια, γυαλιά ηλίου, δερμάτινα μπουφάν…


Καθώς περνούσαμε μέσα από όλο αυτό το σκηνικό, κοιτούσαμε τους ανθρώπους και μας κοιτούσαν κι αυτοί. Παρακολουθούσαμε το Βασίλη, ο οποίος προχωρούσε σα να μην είχε φύγει ποτέ από εκεί. Κοιτάει από δω κι από κει, και για λίγα δευτερόλεπτα σταματάει μπροστά στη βιτρίνα ενός μαγαζιού, και ακουμπάει για λίγο με το χέρι του έναν περαστικό. Ήταν ένας άντρας, με μία ηλικιωμένη γυναίκα μαζί του, ένα αγόρι και μία άλλη γυναίκα. Αρκετοί από αυτούς τον παρατηρούν και γυρνούν αμέσως να δουν τι θέλει. Αλλά, το άγγιγμά του ήταν τόσο απαλό, τόσο μη παρεμβατικό… που κανείς τους δεν παραπονέθηκε. Επαφή. Δεν είχα ξαναδεί ποτέ το Βασίλη να κάνει κάτι παρόμοιο στο παρελθόν. Και δεν τον είδα ποτέ να ξανακάνει κάτι τέτοιο στο μέλλον.




Σιγά-σιγά, μας κατάπιε το πλήθος και η κίνηση. Η Λιάνα είναι από την Αθήνα, και είναι συνηθισμένη σε αυτό το περιβάλλον, ενώ για τον Γιάννη και τη σύζυγό του αυτή είναι η πρώτη τους επίσκεψη στην πρωτεύουσα, μακριά από τη ζωή τους στη Λέρο. Περπατάμε μία, δύο φορές γύρω από την κεντρική πλατεία. Περιδιαβαίνουμε σχεδόν άσκοπα, με τα χέρια μας πίσω από την πλάτη. Ο Βασίλης κοιτάει, σταματάει, και παρατηρεί με προσήλωση. Η ζωή συνεχίζεται γύρω μας σε ξέφρενους ρυθμούς, αλλά για μας, είναι σα να μας έχει αφήσει πίσω ο χρόνος. Το μόνο που έχει σημασία είναι ο Βασίλης και η επαναφορά του σε έναν κόσμο, όπου τόσα έχουν αλλάξει. Ενώ όλα είναι διαφορετικά, παράλληλα, πολλά πράγματα είναι ίδια, όσον αφορά τα καθημερινά δρώμενα, τους ήχους, την ανάμειξη των διαφορετικών εθνικοτήτων, την ιστορία και τα βλέμματα. Ο Βασίλης φαίνεται απόλυτα άνετος, ατάραχος σε σχέση με το περιβάλλον του. Ούτε μία χειρονομία, ούτε μία λέξη του δεν προδίδει κάποια αίσθηση δυσφορίας, φόβου ή αποστασιοποίησης.


Ξαφνικά, κάποιος από μας προτείνει, σχεδόν ως απάντηση στη συλλογική, σιωπηλή αγωνία μας, τι να κάνουμε στη συνέχεια:


«Βασίλη, τι λες να βρούμε ένα μπαρμπέρικο να σου κάνουν ένα ξύρισμα;»


«Ο αδερφός μου είναι μπαρμπέρης εδώ στην Αθήνα»


«;;;… Θυμάσαι που;» «Φυσικά!»


«Και πως πάμε εκεί;… Θυμάσαι το δρόμο;» «Ναι, φυσικά, Πάμε, θα σας δείξω.»


Νιώθουμε έκπληξη. Τεράστια έκπληξη. Ξεκινάμε να περπατάμε, ακολουθώντας όλοι μας το Βασίλη.


Ενθουσιασμένοι, σε αναμμένα κάρβουνα, διασχίζουμε την Αθήνα. Ο Βασίλης μας καθοδηγεί, με τρόπο πολύ αποφασιστικό. Μας λέει ότι έχει μία πλατεία ακριβώς δίπλα στο κουρείο του αδελφού του. Η Λιάνα αναγνωρίζει το δρόμο, αλλά αφήνει το Βασίλη να μας οδηγήσει. Ο Βασίλης πάει μπροστά, και οι τέσσερις μας ακολουθούμε από πίσω.


Στη συνέχεια, χάνουμε το δρόμο μας. Η Λιάνα σταματάει για να ζητήσει οδηγίες, την χάνουμε… αλλά βρίσκουμε την πλατεία. Στη συνέχεια, επαναλαμβάνουμε αντίστροφα τη διαδρομή μας και βρίσκουμε πάλι τη Λιάνα, και αναλαμβάνει πάλι ο Βασίλης να μας καθοδηγήσει. Ο Γιάννης είναι απίστευτα χαμογελαστός. Ο Βασίλης χώνεται σε ένα στενάκι και σταματάει έξω απ’ το μαγαζί ενός σιδερά. Στη συνέχεια, ανεβοκατεβαίνουμε το δρόμο, αλλά κανένα σημάδι απ’ το μπαρμπέρικο. Στο σημείο αυτό, ο Βασίλης και η Λιάνα μπαίνουν στο κατάστημα να ρωτήσουν τον σιδερά. Πράγματι, υπήρχε ένα μπαρμπέρικο εκεί μέχρι πριν από τέσσερα χρόνια, αλλά ο ιδιοκτήτης βγήκε στη σύνταξη. «Ξέρετε μήπως που μπορούμε να βρούμε το μπαρμπέρη; Αυτός εδώ είναι ο αδελφός του και δεν έχουν ειδωθεί για πολλά χρόνια. Θα θέλαμε πολύ να τον βρούμε.» «Όχι, δυστυχώς δε γνωρίζω, αλλά δοκιμάστε να ρωτήσετε στο καφενείο εδώ πιο πέρα.» Φτάνουμε στο καφενείο, την ίδια στιγμή που ένα αγόρι με ειδικές ανάγκες το έκλεινε. Όχι, ο πατέρας του δεν ήταν εκεί και όχι, δε γνώριζε τίποτα για κανένα μπαρμπέρη και το καφενείο έτσι κι αλλιώς είχε κλείσει.


Κι έτσι, μένουμε και πάλι ξεκρέμαστοι, στη μέση του δρόμου.


Ξαφνικά, μας φωνάζουν και από τις δύο πλευρές του δρόμου: από τη μία ο σιδεράς και από την άλλη ο πατέρας του αγοριού από το καφενείο. Ο σιδεράς φαίνεται λίγο αγχωμένος, αλλά μας λέει ότι το ξανασκέφτηκε, και μας δίνει το τηλέφωνο του αδερφού του Βασίλη. Ταυτόχρονα, ο καφετζής μας δίνει τη διεύθυνσή του!


Δοκιμάζουμε να του τηλεφωνήσουμε από το πρώτο μαγαζί, αλλά δεν απαντάει. Για να μειωθεί η συναισθηματική φόρτιση, αποφασίζουμε να πάμε για φαγητό και να αποφασίσουμε εκεί τι θα κάνουμε, τρώγοντας στο εστιατόριο.


Τα συναισθήματα; Ο Γιάννης δε μπορεί να πιστέψει στα μάτια του. Πώς είναι δυνατόν να θυμάται τόσο καλά τα πάντα ο Βασίλης μετά από τριάντα χρόνια; Ειδικά σε αυτό το μέρος, που για το Γιάννη μοιάζει σα ζούγκλα χάους και μυστηρίου.


Η Λιάνα τηλεφωνεί ξανά από το εστιατόριο: «Βρήκα τον αδερφό!» Έχουμε ραντεβού να τον συναντήσουμε στο ξενοδοχείο στις 4:30 μμ.


Ένιωσε έκπληξη, ήταν δύσπιστος και μάλλον ένιωσε απειλή. Γι’ αυτό πρότεινε να έρθει αυτός στο ξενοδοχείο, αντί να συναντήσει το Βασίλη στο σπίτι του…


Η επανένωση των δύο αδερφών προγραμματίστηκε σε ένα από τα ωραιότερα δωμάτια, με δύο πολυθρόνες, ένα μικρό τραπέζι και καφέ. Από την ομάδα μας, μόνο η Λιάνα θα ήταν παρούσα.


Ο αδερφός έφτασε ακριβώς στην ώρα του, και σε λιγότερο από δέκα λεπτά, η Λιάνα βγήκε από το δωμάτιο για να μας πει ότι οι τρεις τους θα πάνε τώρα στο σπίτι του αδερφού.


Επέστρεψαν τρεις ώρες αργότερα. Η Λιάνα ήταν εξουθενωμένη, αλλά ο Βασίλης ήταν απόλυτα ατάραχος, φρεσκοξυρισμένος, με νέο κούρεμα.


Η Λιάνα μας εξιστόρησε το τι συνέβη. Ήταν σα σενάριο από κινηματογραφική ταινία: Από ότι φαίνεται, ο Βασίλης και ο αδερφός του τα είπαν, λες και δεν είχε μεσολαβήσει καθόλου καιρός, ο αδερφός του Βασίλη τον κούρεψε και τον ξύρισε. Αποφάσισαν επίσης ότι τη Δευτέρα, τη μεθεπόμενη μέρα δηλαδή, «ο χαμένος αδερφός» θα επέστρεφε πίσω στη γενέτειρά του, στο χωριό.


Ετοιμαζόμαστε να βγούμε. Εξάλλου, είναι Σαββατόβραδο και είμαστε στην Αθήνα! Ο Βασίλης φοράει το μωβ του σακάκι μέσα από το παντελόνι. Αντί για ζώνη φοράει μία μωβ λωρίδα υφάσματος. Φοράει επίσης και μία ασορτί γραβάτα. Το σακάκι του μοιάζει με μπολερό, έτσι όπως το ‘χει φορέσει. Με αυτή την αμφίεση, θα μπορούσε κανείς να περιγράψει το Βασίλη ως εκκεντρικό ή υπερβολικό, αλλά ήταν σίγουρα κομψός και ήξερε ότι φαινόταν ωραίος. Ο τρόπος ντυσίματός του απέκτησε νέο νόημα, ήταν μία αίσθηση ταυτότητας, μία έκφραση του ποιος ήταν. Κι έτσι, βγήκαμε έξω… λίγα πράματα θα μπορούσαν να σοκάρουν άλλωστε τον κόσμο στην Αθήνα. Περάσαμε το βράδυ σε ένα ουζερί.


Ο καθένας από εμάς απόλαυσε τη βραδιά με τον δικό του τρόπο, εγώ έφαγα και ήπια. Ο Βασίλης, που είχε κουραστεί, πέρασε το βράδυ με την πλάτη του σχεδόν γυρισμένη σε εμάς, να ακούει με προσήλωση τη συνομιλία ενός ζευγαριού στο διπλανό τραπέζι. Τσέκαρε εμφανώς δύο νέες κοπέλες οι οποίες ήταν απορροφημένες στην κουβέντα τους, οι οποίες με τη σειρά τους, ούτε του μίλησαν αλλά ούτε και τον αγνόησαν.








Τεργέστη, Μάιος 1998


Ο Βασίλης έχει επιστρέψει στο χωριό του δύο φορές. Έχει επισκεφτεί ξανά κτίρια και ανθρώπους. Εξέπληξε τους πάντες, θυμούμενος ονόματα και γεγονότα που συνέβησαν πριν από τόσα πολλά χρόνια. Ο ίδιος δεν ήταν σε θέση, ή ίσως δεν ήθελε, να έρθει πιο κοντά με τον αδελφό και την αδελφή του, οι οποίοι ζούσαν στο παλιό πατρικό σπίτι στο χωριό. Ή μάλλον, που ζούσαν σε ένα δωμάτιο, το οποίο είχαν χωρίσει στα δύο με ένα απλό χώρισμα. Ο αδερφός του, ο οποίος είχε μείνει παράλυτος εκ γενετής, ήταν εξαρτημένος από τη βοήθεια των χωρικών, ενώ η αδερφή του, μετά από τριάντα χρόνια, τα οποία πέρασε στην Αθήνα, είτε στους δρόμους είτε σε τοπικές ψυχιατρικές κλινικές, είχε τελικά διαφύγει στο χωριό, και συνέχιζε να ζει εκεί, περιθωριοποιημένη από την υπόλοιπη κοινωνία.


Δεν κατέστη δυνατό να εξασφαλιστεί η αναγκαία υποστήριξη που χρειαζόταν από μέρους των υπηρεσιών ψυχικής υγείας για να βοηθήσουν στην επανένταξη του Βασίλη στην κοινωνία. Ούτε μπόρεσε να εξασφαλιστεί μία σύνταξη για να μπορέσει να ζήσει μόνος του ο Βασίλης: ο δήμαρχος του χωριού, ένας συνομήλικος του Βασίλη, έχει προσπαθήσει χωρίς επιτυχία.


Μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου ταξιδιού του στο χωριό, ο Βασίλης:


Αγόρασε στο φίλο του τον Ηλία, από την πτέρυγα B1, ένα καινούριο ζευγάρι παπούτσια από την Αθήνα. Ο Ηλίας μοιάζει εκ διαμέτρου αντίθετος από το Βασίλη –τόσο ευάλωτος και εξαρτημένος. Τα παπούτσια ήταν ένα πολύτιμο δώρο –και κυριολεκτικά, αλλά και συμβολικά. Ο Βασίλης που επέστρεψε από το ταξίδι, ο οποίος ήθελε αμέσως να γυρίσει και να πάρει τη θέση του ανάμεσα στα υπόλοιπα «παιδιά», έχει βελτιώσει την ποιότητα της σχέσης μεταξύ όλων των τροφίμων, σε τέτοιο βαθμό που παρόμοιο δεν έχω ξανασυναντήσει ποτέ. Πιστεύω ότι οι σχέση των τροφίμων του ψυχιατρείου έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με τη σχέση των κρατουμένων σε μία φυλακή. Οι άνθρωποι αυτοί, έχει χρειαστεί να αποδεχτούν τη βία και την αγάπη, και να μάθουν πώς να τις κάνουν να συνυπάρξουν.


Διηγήθηκε στους πάντες την ιστορία του ταξιδιού του. Καθισμένοι όλοι στη μεγάλη τραπεζαρία, για μια φορά η κεντρική αυτή σκηνή των συναισθημάτων, βρήκε την έκφρασή της. Κάποιοι αναρωτήθηκαν φωναχτά «κι εγώ;», ενώ άλλοι απλά το σκέφτηκαν. Άρχισαν να έρχονται στην επιφάνεια οι προσωπικές ιστορίες και το παρελθόν του κάθε ατόμου, η κάθε ιστορία με τη δική της δύναμη.




  • Άρχισε να διηγείται και άλλες ιστορίες. Πως, όταν ήταν αγόρι δεκάξι χρονών, πήγαινε φαγητό στους αντάρτες στα βουνά. Μετά, λέει, τον καλέσανε στον τακτικό στρατό και, οδηγώντας ένα τζιπ, πυροδότησε μία βόμβα που είχε τοποθετήσει ένας απ’ τους αντάρτες. Δε μπαίνει σε λεπτομέρειες, και κανείς δεν τον πιέζει να μάθει περισσότερα.




  • Ζήτησε να συναντηθεί και να μιλήσει με τον Πρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου του Νοσοκομείου και είχε μία συζήτηση μαζί του –μόνος του.

  • Μεταφέρθηκε σε ένα σπίτι στην εξοχή, μαζί με πέντε άλλους τροφίμους. Το γλέντι που διοργανώθηκε όταν μετακόμισαν στο σπίτι, από τους γείτονες –τοπικούς αγρότες- διεξήχθη σε αληθινό ελληνικό πνεύμα.

  • Μετά από μία σκληρή, λεκτική αντιπαράθεση με έναν από τους παλιούς του «φύλακες» από το νοσοκομείο, του χορηγήθηκε φαρμακευτική αγωγή, η οποία τον αναστατώνει ιδιαίτερα. «Δε μπορούμε. Ποτέ δε θα φτάσουμε το στόχο μας» μου είπε. Στα όρια της αντοχής του. Ωστόσο, ο σεβασμός και οι φιλίες που έχει αναπτύξει σε όλο το νησί, ακόμα και παρά το γεγονός ότι δε μπορεί να μειώσει τα φάρμακα, τον βοηθούν να αντέξει την ταραγμένη αυτή περίοδο της ζωής του.

  • Μετακινείται ελεύθερα στο νησί μόνος του, έχοντας τις προσωπικές του στάσεις –σπίτια που είναι πάντα ανοικτά για αυτόν- και κρυψώνες για τα υπάρχοντά του.

  • Επιστρέφει κάθε τόσο για να επισκεφτεί την πτέρυγα Β και η συμπόνια που είναι ζωγραφισμένη στο πρόσωπό του μας δείχνει πόση δουλειά έχουμε ακόμα να κάνουμε.


Μετά τη δεύτερη επίσκεψή στο χωριό του


Ο Βασίλης αποφάσισε να μείνει στη Λέρο.


Σε όλους μας, δίνεται μόνο ένα παρελθόν. Ο Βασίλης, και πολλοί άλλοι στη Λέρο, έχουν μόνο το παρελθόν της Λέρου.


Εγώ, έχω επιστρέψει στη Λέρο μία-δύο φορές τα τελευταία χρόνια. Και, γνωρίζω ότι, όπως εγώ, έτσι και άλλα μέλη του προσωπικού έχουν επιστρέψει και θα συνεχίσουν να επιστρέφουν, υπό το ξόρκι του γλυκού και έντονου χαρακτήρα του νησιού –ένα ανεπαίσθητο και συνάμα πολύ έντονο συναίσθημα, σαν τον ανατολικό άνεμο που σαρώνει τα πάντα στο νησί στο πέρασμά του.


Φαντάζομαι –ή μάλλον, γνωρίζω- ότι όπως εγώ, έτσι και πολλοί άλλοι ένιωσαν το βάθος των συναισθημάτων του Βασίλη και πολλών άλλων που είχαμε την τύχη να μας αγγίξουν, και να μας προσφέρουν, έστω και για λίγο, μία σπάνια αντίληψη της ίδιας μας της ανθρωπιάς.




* Στο τέλος της δεκαετίας του 1980, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε από την ελληνική κυβέρνηση να εφαρμόσει μία ριζική μεταμόρφωση στο ελληνικό ψυχιατρικό σύστημα.


Προσωπικό Ιταλών εμπειρογνώμων εργάστηκε για την αλλαγή αυτή και στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο της Λέρου. Το προσωπικό αυτό συντονίστηκε από το Κέντρο Ερευνών και Σπουδών Ψυχικής Υγείας της Περιφέρειας Φρίουλι-Βενέτσια Τζούλια (Συνεργαζόμενο Κέντρο με τον Π.Ο.Υ.). Ο συγγραφές του κειμένου ήταν υπεύθυνος για την ιταλική αποστολή στη Λέρο μεταξύ 1993-1994.